21 Απρ Η κοινωνία αγαπά τις ιστορίες των ανάπηρων, αλλά όχι την αλλαγή

Τι αποκαλύπτουν οι εκπαιδεύσεις της Black Light  για την αναπηρία στην Ελλάδα

Της Χρυσέλλας Λαγαρία-Συνιδρύτρια & Διευθύντρια της Black Light

Η αναπηρία εμφανίζεται συχνά στη δημόσια συζήτηση μέσα από ιστορίες που συγκινούν, ιστορίες που εμπνέουν, που προκαλούν θαυμασμό, που μιλούν για δύναμη και υπέρβαση. Πολύ πιο σπάνια όμως  εστιάζουμε στις αλλαγές που χρειάζονται στην πράξη, ώστε τα ανάπηρα άτομα να μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα στην καθημερινότητα.

Μέσα από τη δουλειά μας στην Black Light και τις εκπαιδεύσεις που  πραγματοποιούμε με εργαζόμεν(ες)ους επιχειρήσεων και οργανισμών, υπάρχουν κάποιες στιγμές που επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά. Μικρές σκηνές που αποκαλύπτουν πόσο λίγα γνωρίζουμε τελικά για την αναπηρία – και πόσο εύκολα μπορούν να αλλάξουν οι αντιλήψεις όταν κάποιος έρθει σε επαφή με τα ίδια τα ανάπηρα άτομα.  

Η τεχνολογία εξακολουθεί να εκπλήσσει τους ανθρώπους

Σχεδόν σε κάθε εκπαίδευση συμβαίνει το ίδιο πράγμα.

Κάποια στιγμή θα βγάλω το κινητό μου για να δω την ώρα ή να διαβάσω ένα μήνυμα. Και σχεδόν πάντα θα υπάρξει μια μικρή παύση στην αίθουσα. Έκπληξη.

Για πολλούς συμμετέχοντες είναι η πρώτη φορά που συνειδητοποιούν ότι ένα τυφλό άτομο μπορεί να χρησιμοποιεί πλήρως ένα smartphone. Ενδιαφέρον δε, παρουσιάζει το γεγονός πως στην αίθουσα, ή στο κατάστημα που υλοποιείται η εκπαίδευση μπορεί να υπάρχουν και στελέχη με τα οποία ανταλλάξαμε δεκάδες επικοινωνίες μέσω mail μέχρι να φτάσουμε στην διεξαγωγή του προγράμματος μας κι όμως, συνήθως βρίσκονται ανάμεσα σ ’εκείνους που ξαφνιάζονται αν εγώ, ή κάποιο άλλο τυφλό άτομο που εκπαιδεύει φαίνεται να χρησιμοποιεί την τεχνολογία στο κινητό του. 

Και αυτή,  η μικρή στιγμή έκπληξης λέει πολλά για το πόσο περιορισμένη παραμένει η εικόνα που έχουμε για την αναπηρία και πόσο ισχυρή η πεποίθηση πως όταν λέμε  ότι συχνά τα τυφλά άτομα αποκλείονται από τις ηλεκτρονικές προσβάσεις, δεν εννοούμε τις ίδιες τις συσκευές, αλλά το πως έχουν δομηθεί οι εφαρμογές που χρησιμοποιούμε καθημερινά. 

Η γλώσσα που χρησιμοποιούμε αποκαλύπτει πώς σκεφτόμαστε

Το ίδιο συμβαίνει και με τη γλώσσα.

Παρόλο που τα τελευταία χρόνια  επαναλαμβάνουμε οι περισσότεροι ανάπηροι  συνεχώς τον σωστό τρόπο αναφοράς στην αναπηρία, ο όρος «άτομα με ειδικές ανάγκες» εξακολουθεί να κυριαρχεί. Στα online παιχνίδια μάλιστα  που παίζουμε με τους συμμετέχοντες στις εκπαιδεύσεις μας,  η πλειοψηφία θα απαντήσει πως ο όρος ΑΜΕΑ αντί για ΑμεΑ είναι ο σωστός, καθώς τα ανάπηρα άτομα «φαίνεται» να έχουν (για εκείνους/ες)  όντως, ειδικές ανάγκες.  

Η γλώσσα όμως δεν είναι ουδέτερη, ο  τρόπος που μιλάμε για κάτι αποκαλύπτει πάντα τον τρόπο που το αντιλαμβανόμαστε και έχει τεράστια αξία, για κάθε κοινότητα να ακολουθούμε τις λέξεις με τις οποίες τα άτομα που την αποτελούν θέλουν να αυτοπροσδιορίζονται, πόσο μάλλον που στην περίπτωση της αναπηρίας -εκτός από εμάς- ορίζει και η νομοθεσία τι είναι το σωστό.

Μερικές φορές η κατανόηση έρχεται μέσα από μια δύσκολη στιγμή

Από τις πιο έντονες στιγμές που θυμάμαι σε μια εκπαίδευση ήταν με μια συμμετέχουσα που στην αρχή σχεδόν  αρνούνταν να λάβει μέρος στις συζητήσεις, στις ασκήσεις, στις ερωτήσεις.  

Όπως μας είπε, είχε ένα τυφλό άτομο στο οικογενειακό της περιβάλλον και η εμπειρία  της εκπαίδευσης ήταν πολύ φορτισμένη για εκείνη. Στην ουσία θεωρούσε πως ό,τι παράδειγμα φέρναμε, ό,τι λέγαμε πως συμβαίνει και αφορά στην ανεξαρτησία των τυφλών πελατών, δεν ίσχυε στην πραγματικότητα.

Κάτι όμως άλλαξε στην πορεία, χωρίς να επιμείνουμε να συμμετέχει ή να αμφισβητούμε τα όσα (λίγα) σχολίαζε, σταδιακά κερδίσαμε την εμπιστοσύνη της.  

Όταν ολοκληρώθηκε η εκπαίδευση με πλησίασε και μου εξομολογήθηκε πόσο διαφορετικά αντιλαμβανόταν μέχρι τότε την αναπηρία και πόσο περιορισμένες ήταν οι εικόνες που είχε στο μυαλό της. Ίσως το τυφλό άτομο του περιβάλλοντος της να μην λειτουργούσε αρκετά αυτόνομα στην καθημερινότητα, ξέρουμε όμως καλά πια ότι τέτοια πράγματα συμβαίνουν επειδή το κράτος δεν έχει θεσπίσει τις διαδικασίες για μια ομαλή κοινωνικοποίηση και αν τύχει επίσης να ζεις μακριά από τις ίδιες τις κοινότητες, δεν υπάρχει και η υποστήριξη από άτομα που βιώνουν τα ίδια εμπόδια με εσένα.

Αυτές οι στιγμές μας δείχνουν πόσο σπουδαία είναι η συνύπαρξη στις εκπαιδεύσεις και πόσο και εμείς – από την πλευρά μας – πρέπει να αφήνουμε ελεύθερο χώρο στο βίωμα των εκπαιδευόμενων που ναι, θα έρθουν συνήθως με όλες τις λάθος αναπαραστάσεις για την αναπηρία. Είναι μέρος της δουλειάς μας να βάλουμε ένα όσο μπορούμε πιο γερό θεμέλιο για να τις αλλάξουν και σε κάθε εκπαίδευση το κάνουμε όλο και πιο εμφατικά αυτό.  

Ακόμη και μέσα στην αναπηρία υπάρχουν πράγματα που δεν γνωρίζουμε

Ένα ακόμη σημαντικό μάθημα για εμένα ήταν κάτι που δεν είχα συνειδητοποιήσει στην αρχή.

Μέσα από  την αλληλεπίδραση με  συνεργάτες που έχουν διαφορετικές  βλάβες, κατάλαβα πόσα πράγματα δεν γνωρίζουμε ο ένας για την εμπειρία του άλλου.

Σε trainings και audits έχω δει συνεργάτες με κινητική ή ακουστική  αναπηρία να εντοπίζουν λεπτομέρειες σε έναν χώρο ή σε μια υπηρεσία που τους αφορούν  που εγώ, ακόμη και με την εμπειρία που έχω αποκτήσει, δεν θα πρόσεχα ποτέ.

Η προσβασιμότητα δεν είναι μία ενιαία κατάσταση,  είναι πολλές διαφορετικές εμπειρίες που συναντιούνται γι αυτό, είναι πάγια αξία μας να συντονίζονται όλες μας οι δράσεις από άτομα που έχουν το βίωμα της αναπηρίας και τις γνώσεις να εκπαιδεύουν ή να παρέμβουν όπου χρειάζεται. 

Το μεγαλύτερο εμπόδιο δεν είναι τεχνικό – είναι νοοτροπίας

Ίσως όμως το μεγαλύτερο μάθημα που λαμβάνω όλα αυτά τα χρόνια είναι πόσο βαθιά ριζωμένα είναι τα στερεότυπα γύρω από την αναπηρία.

Η κοινωνία συχνά θέλει τις ιστορίες των ανάπηρων ανθρώπων να εμπνέουν. Να συγκινούν. Να γίνονται storytelling και viral βιντεάκια στα social, ιστορίες με στόχο  να παρακινήσουν, να περάσουν το μήνυμα στους μη ανάπηρους πως αν ένα ανάπηρο άτομο κατάφερε κάτι… τότε και εκείνοι μπορούν. 

Αυτό που – ωστόσο –  δεν είναι πάντα έτοιμη η κοινωνία μας  να κάνει είναι να αλλάξει πραγματικά τον τρόπο που σχεδιάζει υπηρεσίες, προϊόντα και  χώρους ώστε να ενισχυθεί στην πράξη η συμπερίληψη, να χαράξει στην πραγματικότητα διαφορετικές πολιτικές.  

Πολλές επιχειρήσεις εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την προσβασιμότητα ως κάτι που αφορά λίγους. Κάτι που μπορεί να περιμένει. Κάτι που θα προστεθεί στο τέλος ενός σχεδιασμού ή απλώς θα εμφανιστεί σαν  μια μικρή παράγραφος σε ένα Annual ESG report.

Στην πραγματικότητα όμως η προσβασιμότητα δεν είναι το τελευταίο πράγμα που προσθέτεις.

Είναι το πρώτο πράγμα που πρέπει να σκεφτείς.

Και τελικά αφορά όλους μας

Η προσβασιμότητα δεν αφορά μόνο τα ανάπηρα άτομα. Κάνει τις υπηρεσίες πιο κατανοητές, τους χώρους πιο λειτουργικούς. Δημιουργεί μια καθημερινότητα πιο εύκολη και ευχάριστη  για όλους.Και κυρίως, επιτρέπει στους ανθρώπους να συμμετέχουν στον κόσμο όπως πραγματικά είναι.

Οι ιστορίες μπορεί να μας συγκινούν, η  αλλαγή με πράξεις  όμως είναι αυτή που δείχνει αν πραγματικά ακούσαμε.