23 Ιούλ Γιατί δεν θα πάω να δω την Οδύσσεια του Nolan στο cinema;
Του Θοδωρή Τσάτσου
Όλες οι μορφές τέχνης στις οποίες μπορώ να έχω πρόσβαση ως τυφλό άτομο ήταν από παιδί πολύ σημαντικές για μένα.
Υπήρξαν πηγές ψυχαγωγίας, γνώσης και συγκίνησης. Όταν μιλάω για «πρόσβαση», δεν αναφέρομαι καν στην προσβασιμότητα με τη σημερινή έννοια του όρου. Αναφέρομαι απλώς στη δυνατότητα να έρθω σε επαφή με ένα έργο τέχνης και να το απολαύσω.
Μέχρι σήμερα είχα την τύχη να ακούσω χιλιάδες μουσικά άλμπουμ, να διαβάσω (ακούσω) χιλιάδες σελίδες λογοτεχνίας, να παρακολουθήσω θεατρικές παραστάσεις και να περάσω αμέτρητες ώρες βλέποντας τηλεοπτικές σειρές. Τι συμβαίνει όμως με τις ταινίες; Και, πιο συγκεκριμένα, με την εμπειρία της θέασής τους στο φυσικό τους περιβάλλον, δηλαδή σε μια κινηματογραφική αίθουσα.
Από παιδί ένιωθα μια αμηχανία κάθε φορά που κάποιος μου πρότεινε να πάμε σινεμά. Δεν πίστευα ότι θα μπορούσα να απολαύσω μια ταινία με την ίδια άνεση που την απολάμβαναν οι βλέποντες φίλοι μου. Οι τηλεοπτικές σειρές που παρακολουθούσα, ακόμη και οι παλιές ελληνικές ταινίες που έβλεπα στην τηλεόραση, βασίζονταν σε μεγάλο βαθμό στους διαλόγους. Παρότι φυσικά έχανα οπτικές πληροφορίες, μπορούσα να παρακολουθήσω την πλοκή, να σχηματίσω άποψη για τις ερμηνείες και να συμμετέχω στις σχετικές συζητήσεις.
Οι σύγχρονες ταινίες όμως λειτουργούν διαφορετικά. Ιδίως οι ξενόγλωσσες. Υπάρχουν μεγάλες σιωπές, γρήγορες εναλλαγές σκηνών και προσώπων, λεπτομέρειες που μεταφέρονται αποκλειστικά μέσα από την εικόνα. Για έναν βλέποντα θεατή αυτό είναι αυτονόητο. Για έναν τυφλό θεατή, όμως, η επίσκεψη στο σινεμά μπορεί να μοιάζει με ένα ταξίδι… υψηλού ρίσκου.
Ως εκ τούτου λοιπόν, όταν αποφάσιζα να πάω στον κινηματογράφο, ένιωθα μεγαλύτερη ασφάλεια επιλέγοντας μια ελληνική παραγωγή. Η παρακολούθηση μιας ταινίας χωρίς πρόσβαση στην εικόνα είναι μια διαδικασία που απαιτεί πολλές γνωστικές λειτουργίες ενεργοποιημένες ταυτόχρονα.
Πρέπει να προσέχεις τι λέγεται, ποιος το λέει, ποιος είναι ο ρόλος του στην ιστορία, ενώ παράλληλα να αξιοποιείς κάθε ηχητικό στοιχείο που μπορεί να σου δώσει πληροφορίες για όσα δεν βλέπεις. Και βέβαια, μαζί με όλα αυτά, καλείσαι να ασκήσεις και την αισθητική σου κρίση για τις ερμηνείες, τη μουσική και την εξέλιξη της αφήγησης, όπως κάθε άλλος θεατής.
Όλη αυτή η διαδικασία γίνεται πολύ πιο εύκολη όταν η ταινία είναι στη μητρική σου γλώσσα. Για τις ξένες ταινίες που με ενδιέφεραν, προτιμούσα συνήθως το σπίτι μου. Εκεί μπορούσα να ρυθμίσω την ένταση όπως ήθελα, να σταματήσω ή να γυρίσω πίσω μια σκηνή αν έχανα κάποια πληροφορία και να παρακολουθήσω με τον δικό μου ρυθμό. Ακόμη κι αυτό, όμως, περιοριζόταν κυρίως στις αγγλόφωνες παραγωγές, καθώς τα αγγλικά είναι η μόνη ξένη γλώσσα που γνωρίζω καλά.
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια δεν είχα παρακολουθήσει ποτέ κάτι με ακουστική περιγραφή. Αυτό άλλαξε χάρη στις streaming πλατφόρμες, όπως το Netflix, που ενσωμάτωσαν αυτή τη δυνατότητα σε πολλές σειρές και ταινίες. Για πρώτη φορά μπορούσα να έχω πρόσβαση σε πληροφορίες που μέχρι τότε χάνονταν μέσα στα κενά ανάμεσα στους διαλόγους.
Φυσικά, και αυτή η δυνατότητα μου έγινε πραγματικά χρήσιμη επειδή έτυχε να γνωρίζω αγγλικά. Οι ακουστικές περιγραφές είναι συνήθως διαθέσιμες μόνο σε αυτή τη γλώσσα. Παράλληλα, οι περισσότερες πλατφόρμες συνεργάζονται άψογα με το screen reader του κινητού μου, επιτρέποντάς μου να διαβάζω υπότιτλους και να παρακολουθώ παραγωγές σε άλλες γλώσσες. Όμως η ακουστική περιγραφή σε ελληνικό περιεχόμενο παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη.
Ακόμη πιο περιορισμένες είναι οι ευκαιρίες ενός τυφλού ατόμου να παρακολουθήσει μια ελληνική ταινία με ακουστική περιγραφή σε κινηματογραφική αίθουσα. Οι ελάχιστες προβολές που προσφέρονται γίνονται συνήθως με αφορμή κάποια ειδική εκδήλωση, για μία μόνο ημέρα και σε συγκεκριμένο χώρο. Συχνά μάλιστα η περιγραφή γίνεται ζωντανά και ακούγεται από όλους τους παρευρισκόμενους.
Γνωρίζω ότι σε αρκετές χώρες τα πράγματα λειτουργούν διαφορετικά. Ένα τυφλό άτομο μπορεί να πάει σινεμά με τους βλέποντες φίλους του και να παραλάβει ένα ζευγάρι ακουστικών πριν μπει στην αίθουσα. Μέσα από αυτά ακούει την ακουστική περιγραφή της ταινίας, χωρίς να επηρεάζεται η εμπειρία των υπόλοιπων θεατών. Προφανώς ούτε εκεί η δυνατότητα αυτή είναι διαθέσιμη για κάθε ταινία, σε κάθε προβολή και σε κάθε κινηματογράφο. Υπάρχουν περιορισμοί. Υπάρχουν όμως και επιλογές.
Στην Ελλάδα, αντίθετα, αυτή η δυνατότητα δεν υπάρχει ουσιαστικά για καμία ταινία. Ούτε ελληνική ούτε ξένη. Ούτε σε μία αλυσίδα κινηματογράφων. Ούτε σε μία σταθερή βάση.
Αγαπώ την τέχνη όσο λίγα πράγματα στη ζωή μου και είμαι απαιτητικός θεατής. Θέλω να μπορώ να συγκινηθώ, να προβληματιστώ, να διαφωνήσω, να ενθουσιαστώ. Θέλω να συζητώ για μια ταινία έχοντας ζήσει όσο το δυνατόν πληρέστερα την εμπειρία της. Θέλω να μπορώ να τη συστήσω σε άλλους, αλλά και να δέχομαι εγώ προτάσεις χωρίς να χρειάζεται πρώτα να αναρωτηθώ αν θα καταφέρω καν να παρακολουθήσω αυτό που μου προτείνουν.
Γι’ αυτό λέω τόσο σπάνια «ναι» σε μια πρόταση για σινεμά. Όχι επειδή δεν αγαπώ τον κινηματογράφο, αλλά ακριβώς επειδή τον αγαπώ.
Γιατί δεν ζητώ μια ειδική μεταχείριση ούτε μια φιλανθρωπική χειρονομία. Ζητώ το αυτονόητο: τη δυνατότητα να είμαι θεατής. Να μπορώ να μπω σε μια αίθουσα, να αγοράσω ένα εισιτήριο και να δω την ίδια ταινία που βλέπουν όλοι οι υπόλοιποι. Τη μέρα που αυτό θα πάψει να θεωρείται μια ειδική εξαίρεση και θα γίνει δεδομένο, τότε ίσως αρχίσω να λέω πολύ πιο συχνά «ναι» στην παρέα μου και ίσως αρχίσω να σας μιλάω ξαφνικά για το σύμπαν της Οδύσσειας του Nolan, τις ερμηνείες, τα εφέ…