06 Ιούλ Τρία πράγματα που έμαθα συντονίζοντας το πρώτο μου εργαστήρι δημιουργικής γραφής για τυφλά και μερικώς βλέποντα άτομα
Του Θοδωρή Τσάτσου
Τους τελευταίους 5 μήνες είχα τη μεγάλη χαρά να συντονίσω, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, το πρώτο μου εργαστήρι δημιουργικής γραφής για τυφλά και μερικώς βλέποντα άτομα. Ήταν μια εμπειρία που ζούσα για πρώτη φορά και, όταν ξεκινούσε, δεν ήξερα τι ακριβώς να περιμένω.
Το εργαστήρι ήταν διάρκειας 10 συναντήσεων και με το τέλος του συνειδητοποιώ πως, πέρα από όσα ίσως αποκόμισαν συμμετέχουσες και συμμετέχοντες, έμαθα κι εγώ ο ίδιος πάρα πολλά.
Αν έπρεπε να τα συνοψίσω, θα ξεχώριζα τρία πράγματα.
1. Η συμπερίληψη κινητοποιεί
Από τη στιγμή που γεννήθηκε η ιδέα του εργαστηρίου, ήταν ξεκάθαρο ότι η συμμετοχή δεν έπρεπε να είναι απλώς θεωρητικά ανοιχτή, αλλά ουσιαστικά προσβάσιμη.
Αυτό σήμαινε ότι όποιος ήθελε να συμμετάσχει θα μπορούσε να το κάνει χωρίς εμπόδια: να υπάρχει συνοδεία από την είσοδο μέχρι την αίθουσα, υποστήριξη όταν τη χρειαζόταν μέσα στον χώρο, δυνατότητα να γράφει με τον τρόπο που τον εξυπηρετεί (γραφή Braille, σε ηλεκτρονική μορφή κ.λ.π.) και, φυσικά να έχει συνοδεία κατά την αποχώρηση.
Η ομάδα της Black Light εκπαίδευσε το εξαιρετικά πρόθυμο προσωπικό του θεάτρου ώστε όλα αυτά να αποτελούν μέρος της εμπειρίας του εργαστηρίου και όχι μια έκτακτη διευκόλυνση.
Δεν είναι συνηθισμένο να διοργανώνονται εργαστήρια δημιουργικής γραφής που απευθύνονται σε τυφλά άτομα και μάλιστα όχι σε κάποιον οικείο προς τα ίδια χώρο, ακόμη πιο σπάνιο είναι να έχουν προβλεφθεί οι πραγματικές προϋποθέσεις για ισότιμη συμμετοχή.
Όταν, λοιπόν, ένα τυφλό άτομο βλέπει μια τέτοια πρόσκληση από έναν αναγνωρισμένο καλλιτεχνικό φορέα και γνωρίζει ότι θα μπορέσει να συμμετέχει χωρίς εμπόδια, νιώθει ότι οι ανάγκες του λαμβάνονται πραγματικά υπόψη. Και αυτό από μόνο του λειτουργεί ως ισχυρό κίνητρο συμμετοχής.
2. Η ασφάλεια ξεκλειδώνει τη δημιουργικότητα
Η μεγαλύτερη αγωνία μου πριν από την πρώτη συνάντηση με την ομάδα, ήταν πώς θα καταφέρω να τους εμπνεύσω να γράψουν. Δεν γνώριζα αν είχαν στο παρελθόν ασχοληθεί με τη δημιουργική γραφή, ποια θέματα μπορεί να τους ενδιέφεραν να μιλήσουν γι’αυτά, ή ποιες ήταν οι προσδοκίες τους.
Αποφάσισα, λοιπόν, να μοιραστώ μαζί τους αυτή την αγωνία.
Στην πορεία – ωστόσο – κατάλαβα ότι το καθοριστικό στοιχείο δεν ήταν η έμπνευση, αλλά η ασφάλεια. Το γεγονός ότι ο συντονιστής ήταν επίσης τυφλός και γνώριζε βιωματικά τις προκλήσεις και τις προσδοκίες τους, σε συνδυασμό με την απουσία αξιολόγησης τους και την ελευθερία να εκφραστεί καθεμία και καθένας με τον δικό του τρόπο, δημιούργησαν – τελικά – ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, οι «συμμαθητές» τόλμησαν να πειραματιστούν, να εξερευνήσουν θέματα που τους/τις άγγιζαν και να αναζητήσουν τη δική τους φωνή.
Για άλλη μία φορά επιβεβαιώθηκε αυτό που βλέπουμε συχνά στην τέχνη, η δημιουργικότητα ανθίζει όταν προηγείται το αίσθημα της ασφάλειας.
3. Η συνάντηση είναι το μεγαλύτερο κέρδος
Όταν σχεδίαζα την δομή του εργαστηρίου αυτού, πίστευα ότι το σημαντικότερο ήταν να βρω τις κατάλληλες ασκήσεις ώστε τα άτομα που θα συμμετείχαν να «ξεκλειδώσουν» και να αρχίσουν να γράφουν.
Στην πράξη, όμως, διαπίστωσα ότι για εκείνες/ους το μεγαλύτερο κέρδος ήταν κάτι διαφορετικό: η ίδια η συνάντηση.
Η δυνατότητα να βρίσκονται σε έναν πραγματικά συμπεριληπτικό χώρο, να συναντούν ανθρώπους με κοινά βιώματα και να μπορούν να είναι ο εαυτός τους αποδείχθηκε εξίσου, αν όχι περισσότερο, σημαντική από τη συγγραφή καθαυτή.
«Η ώρα του εργαστηρίου είναι η καλύτερη της εβδομάδας μου. Η ώρα που κάνω κάτι μόνο για τον εαυτό μου», έλεγε συχνά η Νίκη.
«Μαζί σας μαθαίνω πράγματα για μένα που δεν τα είχα σκεφτεί ποτέ τόσα χρόνια», Μοιράστηκε η Μπέτυ στο τέλος μιας συνάντησης.
Αυτές οι φράσεις μου θύμισαν ότι, πολλές φορές, η μεγαλύτερη αξία μιας ομάδας δεν βρίσκεται μόνο σε αυτό που παράγει, αλλά στον χώρο που δημιουργεί για να υπάρξουν οι άνθρωποι μέσα σε αυτήν.
Αυτό που κράτησα:
Οι δέκα αυτές συναντήσεις ήταν τελικά εξίσου διδακτικές για εμένα όσο και για τους μαθητές μου.
Είδα στην πράξη πόση δύναμη έχει η ουσιαστική συμπερίληψη να κινητοποιεί τους ανθρώπους. Επιβεβαίωσα ότι η δημιουργικότητα δεν γεννιέται από την πίεση ούτε από την αξιολόγηση, αλλά από την εμπιστοσύνη και την αίσθηση ασφάλειας. Και, ίσως πάνω απ’ όλα, συνειδητοποίησα πως όταν δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες, αυτό που μένει τελικά δεν είναι μόνο τα κείμενα που γράφτηκαν, αλλά οι σχέσεις που χτίστηκαν, η συνάντηση και η αίσθηση ότι ανήκεις.